Οι αριθμοί 666 και 616 στην Αποκάλυψη

Για τη χρησιμότητα της γραπτής αρίθμησης

Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο

(Για τη χρησιμότητα της γραπτής αρίθμησης)

Πρόκειται για σχέδιο άρθρου που προορίζεται για ένα βιβλίο βασισμένο στον κύκλο διαλέξεων «Αυτοκρατορία ή Χριστός», ο οποίος δόθηκε στην Αγία Πετρούπολη τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 2016. Στο σημείωμα αυτό το υλικό παρουσιάζεται σε μορφή θέσεων και χωρίς παραπομπές (θα προστεθούν στην τελική μορφή του άρθρου).

Η Αποκάλυψη του Ιωάννη του Θεολόγου είναι το τελευταίο και το πιο δυσνόητο βιβλίο της Βίβλου. Χρειάστηκε να εξετάσουμε ορισμένες πλευρές του στο πλαίσιο μιας προσπάθειας να προσδιορίσουμε τη στάση των πρώτων χριστιανών απέναντι στο αυτοκρατορικό πρότυπο. Απροσδόκητα, αυτή η οπτική απέδωσε πλήθος υλικού που ζητεί ακόμη να κατανοηθεί. Όπως και να έχει, ιδού ορισμένα πρώτα συμπεράσματα:

1) Πολλούς αναγνώστες και ερμηνευτές της Αποκάλυψης τους παραπλανά το ότι ο Ιωάννης απευθύνεται στους Αγγέλους των επτά Εκκλησιών, επτά διαφορετικών πόλεων. Στη δική μας πρόσληψη οι Εκκλησίες αυτές ταυτίζονται με τις Εκκλησίες μεταγενέστερων εποχών: ταυτίζονται ως προς τον αριθμό, ως προς τη δομή και, κυρίως, ως προς την εθνική τους ταυτότητα και τον χαρακτήρα τους. Στην πραγματικότητα, όταν γράφτηκε η Αποκάλυψη (μεταξύ του 86 και του 105 μ.Χ.), οι Εκκλησίες δεν διέφεραν σχεδόν σε τίποτε από τις Εκκλησίες της εποχής των ιεραποστολικών περιοδειών του Παύλου. Κάποια αύξηση σημειώθηκε μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ, όμως στον πυρήνα τους οι πρωτοχριστιανικές κοινότητες έμειναν οι ίδιες κατ' οίκον κοινότητες με συναγωγικό χαρακτήρα, που ήταν πρωτίστως ιουδαϊκές και ελληνιστικές στη γλώσσα, στη νοοτροπία και στον πολιτισμό.

2) Στο διάστημα από την καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 72 έως το θλιβερό τέλος της εξέγερσης του Μπαρ Κοχβά, οι μεσσιανικές προσδοκίες στον ιουδαϊκό κόσμο φούντωσαν όσο ποτέ άλλοτε, και μάλιστα συμπλέκονταν φυσικά με την προσδοκία των πρώτων χριστιανών για την ταχεία Δευτέρα Παρουσία του Ιησού Χριστού. Οι προσδοκίες αυτές έδιναν παράδοξους καρπούς. Συγχρόνως στον ιουδαϊκό κόσμο αναπτύσσεται ζωηρό ενδιαφέρον για τη Μισνά (την προφορική παράδοση, την Προφορική Τορά), για τη μυστική γνώση (γνωστικισμός) και, για να το πούμε με σημερινούς όρους, για κάθε λογής άλλες τάσεις και αιρέσεις.

3) Αυτός είναι ο αναγνώστης της Αποκάλυψης. Σε αυτόν ακριβώς απευθύνεται ο Ιωάννης, και γι' αυτό η γλώσσα της Αποκάλυψης είναι ελληνική, ενώ όλο το σύστημα των εικόνων της είναι παλαιοδιαθηκικό (προφητικό και αποκαλυπτικό). Για εμάς, ανθρώπους άλλου πολιτισμού, στο Ιερό Κείμενο μετρούν περισσότερο το σαφές νόημα, ο αφηγηματικός χαρακτήρας, οι οικείες εικόνες. Ίσως γι' αυτό είναι ως σήμερα τόσο αγαπητό το είδος των βίων (είτε αγίων είτε «μη αγίων»). Στην Αποκάλυψη βλέπουμε κάτι εντελώς διαφορετικό. Επιπλέον, σε όποιον δεν άνοιξε ποτέ την Παλαιά Διαθήκη (τα προφητικά βιβλία) και αρκέστηκε στην ανάγνωση μόνο της Καινής, το βιβλίο του Ιωάννη του Θεολόγου φαίνεται άτοπο, περιττό μέσα στον ίδιο τόμο με το Ευαγγέλιο. (Τολμώ να υποθέσω ότι ακριβώς αυτή η αίσθηση ξενότητας, μαζί με τη μνήμη του πραγματικού χαρακτήρα των αποδεκτών, εμπόδιζε στην Ανατολή, ως τη Σύνοδο της Καρθαγένης του 419, να συμπεριληφθεί η Αποκάλυψη στον κατάλογο των βιβλίων της Καινής Διαθήκης.)

4) Ποια ήταν λοιπόν η κυρίαρχη ιδέα στο περιβάλλον στο οποίο απευθύνεται ο Ιωάννης; Μια απλή ιδέα, η ιδέα της ρεβάνς. Η ιδέα να οικοδομηθεί μια νέα (δική τους) αυτοκρατορία, με επικεφαλής τον «δικό τους» βασιλιά-μεσσία. Και την ιδέα αυτή την ασπάζονταν εξίσου οι Ιουδαίοι του Ναού και οι ιουδαιοχριστιανοί. Εδώ είναι πολύ σημαντικό ότι ως παράδειγμα, ως πρότυπο προς μίμηση, δεν έβλεπαν τη Ρώμη, που ήταν εχθρός και αντίπαλος. Ως πρότυπο έβλεπαν τη Βαβυλώνα.

5) Η Βαβυλώνα ακριβώς είναι η κύρια «κακή λέξη» της Αποκάλυψης. Μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα ότι η Αποκάλυψη μιλά για την πάλη δύο ιδεών, δύο βασιλείων: της Βασιλείας του Αρνίου και της βασιλείας του Θηρίου. Και η «Βαβυλώνα η πόρνη» λειτουργεί ουσιαστικά ως ένα ιδιότυπο ρεφρέν αυτής της αφήγησης.

6) Με αυτή την κατανόηση μπορεί κανείς να διαβάσει κάπως αλλιώς τη σειρά με την οποία εμφανίζονται οι «ιππείς» του 6ου κεφαλαίου. Πιθανότατα ο πρώτος (ο πιο ελκυστικός) είναι η αυτοκρατορία της Βαβυλώνας (τότε ακριβώς η ιουδαϊκή κοινότητα παρασύρθηκε από την προοπτική μιας τέτοιας ιδέας, εφαρμοσμένης στον εαυτό της)· ο δεύτερος ιππέας είναι η Ρώμη, ο πόλεμος· και έπειτα έρχονται η πείνα και ο θάνατος. Η ιδέα μετατρέπεται βήμα βήμα σε μηχανισμό καταστροφής.

7) Ποιος είναι λοιπόν ο «ιδεολόγος» της ιουδαϊκής αναγέννησης, της οικοδόμησης της Νέας Ιερουσαλήμ; Πρόκειται για μορφή πολύ σημαντική για την κατανόηση τόσο του ιουδαϊκού μυστικισμού όσο και της ιστορίας: ο ραβίνος Ακίβα μπεν Ιωσήφ. Άνθρωπος που, κατά ορισμένες πηγές, γεννήθηκε το 17 μ.Χ. (δηλαδή ήταν συνομήλικος του Ιωάννη) και έφτασε σε βαθιά γεράματα. Οι Ρωμαίοι θα τον εκτελέσουν το 135, μετά την πτώση του φρουρίου Μπεϊτάρ. Με το όνομά του συνδέονται οι πρώτες καταγραφές των ερμηνειών της Μισνά· αυτός θα γίνει ο ακούσιος θεμελιωτής τόσο της ταλμουδικής όσο και της καβαλιστικής παράδοσης. Και τελικά αυτός θα ανακηρύξει τον Μπαρ Κοχβά βασιλιά-μεσσία, πράγμα που θα εξασφαλίσει στην ιουδαϊκή εξέγερση τη μεγάλη αρχική της επιτυχία. Κατά πάσα πιθανότητα το αντιαυτοκρατορικό πάθος της Αποκάλυψης απευθύνεται στον Ακίβα ή, τουλάχιστον, στους μαθητές και στους οπαδούς του.

8) Ένα από τα παραδοσιακά αινίγματα της Αποκάλυψης είναι τα λόγια: «ὁ ἔχων τὸν νοῦν ψηφισάτω τὸν ἀριθμὸν τοῦ θηρίου· ἀριθμὸς γὰρ ἀνθρώπου ἐστί· καὶ ὁ ἀριθμὸς αὐτοῦ χξϛʹ» (13:18). Όταν επιχειρεί κανείς να καταλάβει τι εννοούσε ο Ιωάννης, συνήθως επισημαίνεται ότι στην ιουδαϊκή και στην ελληνική παράδοση οι αριθμοί γράφονταν με γράμματα, και επομένως μπορούμε να καταλάβουμε τι εννοούσε ο Ιωάννης μόνο αν ξεκαθαρίσουμε τη σειρά αυτών των γραμμάτων. Οι ερμηνευτές κατέληγαν συνήθως στο όνομα του Νέρωνα, σπανιότερα σε κάποιου άλλου (αν και υπάρχουν εκδοχές από τον Καλιγούλα ως τον Χίτλερ και τον Στάλιν, ζήτημα γούστου). Πράγματι, αν θεωρήσουμε τους ιππείς της Αποκάλυψης μία και την αυτή Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, τότε και το θηρίο είναι γέννημά της, άρα το πιθανότερο είναι το όνομα του Νέρωνα· ωστόσο προκαλεί απορία η κάπως αυτοτελής ύπαρξή του.

9) Η αποκάλυψη του κρυμμένου νοήματος (αυτό ακριβώς στο οποίο ο ραβίνος Ακίβα αφιέρωσε σε μεγάλο βαθμό τη ζωή του), η γεματρία, προϋποθέτει την εύρεση ενός αθροίσματος-κλειδιού. Είναι ένα είδος βιβλικής αριθμολογίας. Ποιο είναι λοιπόν αυτό το άθροισμα για τον αριθμό του Θηρίου; Αν προσθέσουμε τρία εξάρια παίρνουμε 18, που αναλύεται πρώτα σε 1 και 8, και το 1 συν 8 δίνει άθροισμα εννέα; Έτσι δεν είναι; Η εκδοχή αυτή έχει επίσης εξεταστεί πολλές φορές. Το εννέα αντιστοιχεί στο ένατο γράμμα του εβραϊκού αλφαβήτου (τεθ) και στη γεματρία σημαίνει καλοσύνη, αγάπη, πνευματική ενέργεια. Δεν ταιριάζει και πολύ για να περιγράψει το Θηρίο. Άρα κάτι δεν πάει καλά; Ναι. Χρησιμοποιούμε λανθασμένο αλγόριθμο αρίθμησης. «Τρία εξάρια» απλούστατα δεν υπήρχαν. Ως το αραβικό σύστημα αρίθμησης απέμενε ακόμη μισή χιλιετία.

10) Στην Ιουδαία την εποχή του Δεύτερου Ναού ίσχυε το εξηνταδικό, βαβυλωνιακό σύστημα αρίθμησης. Αρκεί να θυμηθούμε τις μονάδες βάρους και μήκους και τις νομισματικές μονάδες (μνα, τάλαντο, στάδιο). Το σύστημα αυτό είχε εξαιρετική σημασία στην οικοδομική (360 μοίρες), στον υπολογισμό των χρονικών διαστημάτων, στην παρατήρηση των άστρων (από πού ήρθαν οι μάγοι στο Θείο Βρέφος;). Στη γραφή του χρησιμοποιούσε μόνο δύο είδη σημείων: τις μονάδες και τις δεκάδες.

Ο Ιωάννης γράφει «ψηφισάτω»*, και ο Έλληνας αναγνώστης ξέρει ότι το ρήμα, όπως και η ίδια η «ψήφος», ανάγεται στο μέτρημα των βοτσάλων κατά την ψηφοφορία. Αυτή είναι μια νύξη. Ακόμη και το απλό μέτρημα των σημαδιών, των «πουλιών», δίνει οκτώ· αλλά και η μαθηματική πράξη, η καθαυτό «γεματρική» λύση, δίνει πρώτα τον αριθμό 17, και το άθροισμα 1 συν 7 δίνει το ίδιο οκτώ.

Μπορεί να γραφτεί περίπου έτσι:

Θα αντιτείνει κανείς ότι σε πολλούς πρώιμους κώδικες αντί για τον αριθμό 666 αναγράφεται ο αριθμός 616. Πράγματι έτσι είναι, όμως, παραδόξως, και ο υπολογισμός του 616 στο εξηνταδικό σύστημα δίνει επίσης οκτώ. Το 616 έχει αυτή τη μορφή:

11) Σε τι αντιστοιχεί λοιπόν η γεματρία του αριθμού οκτώ; Αντιστοιχεί στο γράμμα χεθ:

Στην αραμαϊκή γραφή της αυτοκρατορικής εποχής το γράμμα είχε αυτή τη μορφή:

Η ερμηνεία αυτού του γράμματος από τον ραβίνο Ακίβα είναι εντελώς μονοσήμαντη: χεθ σημαίνει «αμαρτία». Και επειδή για τον Ιωάννη η πρώτη αυτοκρατορία είναι η Πόρνη Βαβυλώνα, κρυπτογραφεί με τη βαβυλωνιακή αρίθμηση την έννοια της αμαρτίας. Ο άνθρωπος (και η στρατιά των αγγέλων) αγωνίζεται κατά του Θηρίου, που το όνομά του είναι «αμαρτία», όνομα ανθρώπινο. Το ίδιο το αίνιγμα που προτείνει ο Ιωάννης μοιάζει πολύ με παιδικό γρίφο: «πόσο κάνει τρία, τρία, τρία…». Ο Ιωάννης χρησιμοποιεί την αριστοτελική αρχή: μετριάζει όλη τη φρίκη της εικόνας που αναδύεται, εντάσσοντας στο κείμενο ένα αίνιγμα, μια σαράδα. Σε όποιον γνωρίζει τη βαβυλωνιακή αρίθμηση και τις αρχές της γεματρίας, αυτό είναι κατανοητό.

Μπορεί ακόμη να σημειωθεί ότι και το ίδιο το γράμμα χεθ είναι σύμβολο αποκεφαλισμένου θηρίου.

Και ο συγγραφέας της Αποκάλυψης μας δίνει μια νύξη με τους εξής στίχους:

3 καὶ εἶδον μίαν ἐκ τῶν κεφαλῶν αὐτοῦ ὡς ἐσφαγμένην εἰς θάνατον, καὶ ἡ πληγὴ τοῦ θανάτου αὐτοῦ ἐθεραπεύθη.

Και πιο κάτω, στο ίδιο 13ο κεφάλαιο:

14 καὶ πλανᾷ τοὺς κατοικοῦντας ἐπὶ τῆς γῆς διὰ τὰ σημεῖα ἃ ἐδόθη αὐτῷ ποιῆσαι ἐνώπιον τοῦ θηρίου, λέγων τοῖς κατοικοῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς ποιῆσαι εἰκόνα τῷ θηρίῳ ὃ ἔχει τὴν πληγὴν τῆς μαχαίρας καὶ ἔζησε.

12) Έτσι η κεντρική ιδέα της Αποκάλυψης γίνεται η αντιπαράθεση κάθε επίγειας κατασκευής, ως βασιλείας του Θηρίου-αμαρτίας, προς τη Βασιλεία του Αρνίου. Ίσως η ιδέα αυτή φάνηκε υπερβολικά απλή στους συγχρόνους του, αφού δεν έδωσαν προσοχή στις νουθεσίες του Αποστόλου. Άλλωστε όχι μόνο οι σύγχρονοί του, αλλά και οι μεταγενέστεροι δεν θέλουν να τον ακούσουν.

---

* ψηφίζω 1) μετρώ, λογαριάζω, υπολογίζω (Polyb., Anth.; αριθμόν τινος NT): τοις δακτύλοις ψηφίζω Plut. μετρώ με τα δάχτυλα· 2) κυρ. med. δίνω την ψήφο μου (με βότσαλο), ψηφίζω: ψηφίζω δίκην κατά τινος Soph. ψηφίζω (εκδίδω) καταδικαστική απόφαση εναντίον κάποιου· το ψήφισμα εψηφίσθη Lys. εκδόθηκε ψήφισμα· τα ψηφισθέντα πλοια Xen. και αι ψηφισμέναι νηες Aeschin. ο στόλος που ορίστηκε με ψηφοφορία· εψηφισμένος θανειν Eur. καταδικασμένος σε θάνατο· εις την υδρίαν ψηφίζεσθαι Xen. ρίχνω το βότσαλό μου στην υδρία· ψηφίζεσθαί τινι Dem. ψηφίζω υπέρ κάποιου· ψηφίζεσθαι περί και υπέρ τινος Plat., Aeschin. ψηφίζω για ζήτημα που αφορά κάποιον (κάτι)· 3) med. αποφασίζω με ψηφοφορία, ορίζω διά ψηφοφορίας (πόλεμον Thuc.; σπονδας ποιεισθαι Arph.): ψηφίσασθαί τινι το διαδίκασμα Lys. επιδικάζω σε κάποιον το αντικείμενο της διαφοράς· ψηφίσασθαί τινά τινα Plut. ανακηρύσσω κάποιον κάτι με πλειοψηφία· εναντία ψηφίσασθαι Plat. ψηφίζω κατά· τοιούτου γνώματος κοινωνος ων ψηφίζομαί τι δραν Aesch. συντάσσομαι με την κοινή γνώμη ότι πρέπει κάτι να πράξουμε· μένειν εψηφίζετο Her. (ο Λεωνίδας) επέβαλε την απόφαση να μείνουν.

Πηγή του λήμματος: http://superbook.org/UBS/S/D/6368.htm

Πρώτη δημοσίευση: nestoriana.wordpress.com