Για τον Μωυσή και το φίδι του

Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο

Η βιβλική διήγηση «Για τον χάλκινο όφι» δεν είναι παρά ένα ασήμαντο επεισόδιο της σαραντάχρονης περιπλάνησης του εβραϊκού λαού. Ωστόσο, αν ξαναδιαβάσει κανείς προσεκτικά το βιβλίο των Αριθμών, γίνεται φανερό ότι η ιστορία αυτή αντιβαίνει στη λογική της βιβλικής αφήγησης.

Ας θυμηθούμε το περιεχόμενό της:

«6. καὶ ἀπέστειλε Κύριος εἰς τὸν λαὸν τοὺς ὄφεις τοὺς θανατοῦντας, καὶ ἔδακνον τὸν λαόν, καὶ ἀπέθανε λαὸς πολὺς τῶν υἱῶν Ἰσραήλ. καὶ παραγενόμενος ὁ λαὸς πρὸς Μωυσῆν ἔλεγον ὅτι ἡμάρτομεν, ὅτι κατελαλήσαμεν κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ σοῦ· εὖξαι οὖν πρὸς Κύριον, καὶ ἀφελέτω ἀφ᾿ ἡμῶν τὸν ὄφιν. καὶ ηὔξατο Μωυσῆς πρὸς Κύριον περὶ τοῦ λαοῦ. καὶ εἶπε Κύριος πρὸς Μωυσῆν· ποίησον σεαυτῷ ὄφιν καὶ θὲς αὐτὸν ἐπὶ σημείου, καὶ ἔσται ἐὰν δάκῃ ὄφις ἄνθρωπον, πᾶς ὁ δεδηγμένος ἰδὼν αὐτὸν ζήσεται. καὶ ἐποίησε Μωυσῆς ὄφιν χαλκοῦν καὶ ἔστησεν αὐτὸν ἐπὶ σημείου, καὶ ἐγένετο ὅταν ἔδακνεν ὄφις ἄνθρωπον, καὶ ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὸν ὄφιν τὸν χαλκοῦν, καὶ ἔζη» (Αριθμοί 21:6–9).

Ο Θεός λοιπόν πρόσταξε τον Μωυσή να κατασκευάσει χάλκινο όφι. Δηλαδή, κατ' ουσίαν, κάποιο είδωλο που θα προστάτευε τον εκλεκτό λαό. Εδώ η λογική της βιβλικής αφήγησης παραβιάζεται ολοφάνερα. Οι εντολές έχουν ήδη δοθεί· επιπλέον, ο λαός είχε ήδη την ευκαιρία να βεβαιωθεί ότι η παράβαση των εντολών φέρνει τον θάνατο του παραβάτη· και ξαφνικά ο Μωυσής λαμβάνει ρητή υπόδειξη να παραβεί αυτή την εντολή. Ποια είναι η αιτία;

Τολμώ να υποθέσω ότι η αιτία δεν βρίσκεται μόνο στη δική μας ακατανοησία, αλλά και στην ακατανοησία εκείνων που, την εποχή της βασιλείας του Ιωσία (γύρω στο 620 π.Χ.), κατέγραφαν και διόρθωναν το βιβλικό κείμενο. Από τότε που ο βασιλιάς Εζεκίας κατέστρεψε τον Νεχουστάν (έτσι ονόμασαν τον Χάλκινο όφι του Μωυσή) είχαν περάσει ήδη περισσότερα από 50 χρόνια (βλ. Δ΄ Βασ. 18:4), ώστε ο συντάκτης του Ιερού Κειμένου δεν είχε μπροστά στα μάτια του το πρωτότυπο στο οποίο αναφέρεται το κείμενο.

Έτσι έχουμε ένα παράδειγμα εξαιρετικά παράδοξης κατάστασης: ο Μωυσής παραβαίνει την εντολή, και έπειτα, για περισσότερα από 600 χρόνια, το «αντικείμενο» της παράβασης φυλάσσεται από τους ιερείς και γίνεται αντικείμενο λατρείας. Τι λοιπόν μπορεί να είναι αυτό το αντικείμενο;

Κατά τη γνώμη μας η απλούστερη απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι η εξής: έχουμε μπροστά μας έναν αναγραμματισμό. Ένα γράμμα που συμβολίζει μια λέξη. Ποια μπορεί να είναι αυτή η λέξη; Υποθέτουμε ότι είναι η λέξη Θεός (Ελοχίμ, אלוהים) ή ο Ων (Εχιέ ασέρ εχιέ, ‏אהיה אשר אהיה‏).

Και οι δύο λέξεις στα εβραϊκά αρχίζουν από το γράμμα «άλεφ», επομένως εξωτερικά το γράμμα αυτό θα έπρεπε, για έναν αγράμματο άνθρωπο, να θυμίζει μάλλον λοξό σταυρό; Όμως η τετράγωνη γραφή αρχίζει να χρησιμοποιείται στα εβραϊκά μόνο μετά τη βαβυλώνια αιχμαλωσία. Ούτε το φοινικικό αλφάβητο είναι ακόμη γνωστό· ποιο είναι λοιπόν γνωστό; Γιατί στο όρος Σινά ο Μωυσής έλαβε τις πλάκες με χαραγμένο επάνω τους κείμενο (τις πρώτες πλάκες), ενώ στις δεύτερες έγραψε πια ο ίδιος τα λόγια της διαθήκης (βλ. Εξ. 34:28).

Ποιο αλφάβητο λοιπόν μπορούσε να χρησιμοποιεί ο Μωυσής; Το απλούστερο θα ήταν να υποθέσουμε ότι πρέπει να χρησιμοποιούσε την αιγυπτιακή γραφή. Εκεί άλλωστε πέρασε τα νεανικά του χρόνια, εκεί ο ίδιος εκπαιδεύτηκε. Όμως στην Αίγυπτο χρησιμοποιούνται ιερογλυφικά. Και για να δηλωθεί το άφωνο «άλεφ» δεν χρησιμοποιείται καθόλου φίδι, αλλά γεράκι…

Έτσι; Όχι, δεν είναι έτσι.

Γύρω στο 1500 π.Χ. αρχίζει να διαδίδεται στην Αίγυπτο η λεγόμενη ιερατική γραφή, που σκοπό είχε να απλοποιήσει την καταγραφή των κειμένων. Δεν πρόκειται ακόμη για γράμματα με την πλήρη σημασία της λέξης, αλλά ούτε και για ιερογλυφικά πια. Και να πώς μοιάζει το «άλεφ» σε αυτή τη μορφή:

Αν δεχθούμε αυτή την υπόθεση, όλη η ιστορία γίνεται απολύτως λογική.

Μπροστά σε ένα φοβερό φυσικό φαινόμενο (την επίθεση των φιδιών) ο Μωυσής κατασκευάζει έναν αναγραμματισμό, εικόνα και λάβαρο μαζί. Το Όνομα του Θεού προστατεύει τον λαό του. Το λάβαρο αυτό διατηρείται για πολύ καιρό, όμως, καθώς χάνεται η ιερατική γραφή, η αρχική του σημασία εκτοπίζεται σιγά σιγά από τη συνείδηση του λαού· μένει ωστόσο ένας θολός μεσσιανικός (σωτηριώδης) τύπος. Συγκρίνετε: «καὶ καθὼς Μωϋσῆς ὕψωσε τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν μὴ ἀπόληται, ἀλλ᾿ ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον» (Ιω. 3:14–15).

Και στο τέλος θα ήθελα να επισημάνω την εκπληκτική σύμπτωση ανάμεσα στην ίδια τη μορφή του Χάλκινου όφεως στον πίνακα του ζωγράφου Μπρούνι και στο γράμμα, το ιερατικό σύμβολο, που βρίσκουμε στα αρχαία έγγραφα. Σύμπτωση; Διαίσθηση; Γνώση; Φαίνεται πως αυτό θα μπορούσε να γίνει θέμα μιας χωριστής, συναρπαστικής έρευνας.

---

Πρώτη δημοσίευση: nestoriana.wordpress.com