Η μυστική μεταρρύθμιση του Αββακούμ

Γρηγόριος Μίχνοφ-Βαϊτένκο

Στην ορθόδοξη θεία λατρεία υπάρχει μια σειρά ευχών που ο ιερέας διαβάζει στο ιερό, μπροστά στην Αγία Τράπεζα. Οι ευχές αυτές διαβάζονται χαμηλόφωνα και συχνά τις σκεπάζει η ψαλμωδία του χορού. Ονομάζονται «μυστικές». Όμως δεν ονομάζονται έτσι επειδή δεν επιτρέπεται να τις γνωρίζει κανείς, ούτε επειδή κρύβουν κάποιο «μυστικό», αλλά επειδή τη στιγμή που λέγονται τελείται το Μυστήριο. Ωστόσο στη συνείδηση των πολλών πιστών που ζουν τη ζωή της Εκκλησίας εδραιώθηκε ακριβώς η πρώτη σημασία, και γι' αυτό η απόπειρα να διαβάζονται οι ευχές αυτές μεγαλόφωνα, ώστε να τις ακούνε όλοι όσοι παρίστανται στην ακολουθία, εκλαμβάνεται σχεδόν ως αίρεση ή τουλάχιστον ως «ανανεωτισμός».

Περίπου η ίδια κατάσταση διαμορφώθηκε και στην πρόσληψη της δράσης και της επιστολικής κληρονομιάς του μεγαλύτερου μεταρρυθμιστή και διδασκάλου της Εκκλησίας, του πρωθιερέα Αββακούμ. Και πρέπει να πούμε ότι η πρόσληψη αυτή όχι μόνο διατηρήθηκε, αλλά και παγιώθηκε με τον καιρό. Σε σημαντικό αριθμό όχι μόνο των αντιπάλων της διδασκαλίας του, αλλά ακόμη και των οπαδών του, σχηματίστηκε η σταθερή πεποίθηση ότι ο πρωθιερέας Αββακούμ ήταν σθεναρός ζηλωτής της «μορφής» και καθόλου δεν νοιαζόταν για το «περιεχόμενο».

Η ανεξάρτητη Ρωσική Εκκλησία, που έγινε τέτοια de facto ως τα μέσα του 15ου αιώνα και de jure με την εκλογή του πατριάρχη Ιώβ το 1589, είχε στις αρχές του 17ου αιώνα οξεία ανάγκη μεταρρυθμίσεων. Το εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο μόρφωσης του κλήρου, οι τεράστιες εκτάσεις, η έλλειψη λειτουργικών βιβλίων, όλα αυτά απαιτούσαν διοικητική μεταρρύθμιση, ενώ η απουσία πνευματικής διαφώτισης και τα υπολείμματα ειδωλολατρικών εθίμων και δοξασιών στον λαό απαιτούσαν αναδιοργάνωση της ζωής των κοινοτήτων και των ενοριών. Αυτό το κατανοούσαν εξίσου όχι μόνο ο Αββακούμ και ο Νίκων (ο μελλοντικός πατριάρχης), που ήταν και οι δύο μέλη του «κύκλου των ζηλωτών της ευσέβειας», αλλά και ο ουσιαστικός ηγέτης του κύκλου, ο Στέφανος Βονιφάτιεφ, πνευματικός τότε του τσάρου Αλεξίου Μιχαήλοβιτς. Ο κύκλος δρούσε εντελώς φανερά και είχε την υποστήριξη τόσο του πατριάρχη Ιωσήφ όσο και του ίδιου του τσάρου. Μπορούμε επομένως να πούμε ότι η συνείδηση της ανάγκης μιας εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης ήταν «κοινός τόπος» της εποχής εκείνης. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά, οι διαφωνίες εκδηλώθηκαν στην κατανόηση του πώς πρέπει να γίνει η μεταρρύθμιση αυτή, τι ακριβώς πρέπει να μεταρρυθμιστεί. Ο πρωθιερέας Αββακούμ είχε τη δική του θεώρηση του προβλήματος. Και πρέπει να πούμε ότι η θεώρησή του έβρισκε αρκετά ευρεία υποστήριξη ήδη πριν αρχίσουν οι μεταρρυθμίσεις του Νίκωνος. Σε τι συνίστατο λοιπόν; Μήπως μόνο στην προσήλωση στην παλαιά τελετουργική τάξη; Τότε για ποιες μεταρρυθμίσεις γίνεται λόγος, αν δεν χρειάζεται να αλλάξει τίποτε, ενώ η «διόρθωση των βιβλίων» και η «νέα» τελετουργική τάξη μόνο βλάπτουν την αληθινή Ορθοδοξία;

Σε αντίθεση με τον Νίκωνα, ο Αββακούμ βλέπει την ανάγκη της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης όχι στην τυπική «διόρθωση» της τελετουργικής τάξης και των εκκλησιαστικών βιβλίων, αλλά στη διόρθωση της ζωής των χριστιανών σύμφωνα με την ηθική διδασκαλία του Χριστού. Να τι γράφει στην αναφορά του προς τον τσάρο Αλέξιο Μιχαήλοβιτς: «Γράφει ερμηνεύοντας την Προς Εφεσίους επιστολή ο φωστήρ της οικουμένης Ιωάννης ο Χρυσόστομος: τίποτε δεν παροργίζει τόσο τον Θεό όσο η διχόνοια της Εκκλησίας, και τίποτε δεν φέρνει τόσο σχίσμα στις Εκκλησίες όσο η φιλαρχία των αρχόντων». Θεωρώ ότι τα τελευταία λόγια ο Αββακούμ τα χρησιμοποιεί ως μομφή προς τον Νίκωνα όχι μόνο για «την επιθυμία εξουσίας μέσα στην ίδια την Εκκλησία», αλλά και για την αιώνια ροπή της Εκκλησίας να «κολακεύει» την κρατική εξουσία.

Για τον ίδιο τον χαρακτήρα των εκκλησιαστικών προβλημάτων ο Αββακούμ γράφει στην επιστολή του προς τον Συμεών Κρασενίννικοφ: «Και όταν στέκομαι στην εκκλησία, πάλι εσωτερική συμφορά: τις αταξίες μέσα σε αυτήν δεν μπορώ να τις υπομείνω. Ακατάπαυστα μάχομαι με μεθυσμένους ιερείς και με ψάλτες και με ενορίτες. Τα μικρά, τα παιδιά, παίζουν μέσα στην εκκλησία, κι αυτά ταράζουν την ψυχή μου. Άλλοτε θέλω και να σωπάσω, μα είναι πράγμα αδύνατο: καίει μέσα στα σπλάχνα μου, σαν φλόγα με πυρπολεί. Και κλαίω, και μάχομαι. Κι όταν κατά τη λειτουργία οι φτωχοί περιφέρονται μέσα στην εκκλησία και δεν μπορώ να τους συγκρατήσω, τους προσκυνώ κιόλας, και τους υπόσχομαι χρήματα, τους λέω να στέκονται σε ένα μέρος, και μετά τη λειτουργία τους πληρώνω. Όσοι όμως περιφέρονται και αναστατώνουν τον κόσμο και δεν ακούνε τη συμβουλή μου, μ' αυτούς μάχομαι, γιατί η συνείδηση με αναγκάζει, δεν μπορώ να υπομείνω... Μπαίνοντας στην εκκλησία, άλλος γελά, άλλος φλυαρεί και σηκώνει θόρυβο την ώρα της κοινής προσευχής, άλλος πάλι, από υπερηφάνεια, αλλάζει το τυπικό της Εκκλησίας, κι άλλος κάνει άλλες απρέπειες... Διότι η εκκλησία είναι ουρανός, η εκκλησία είναι κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος: μετά των Χερουβίμ ο Δεσπότης ανακλίνεται επί της Αγίας Τραπέζης, μετά των Σεραφίμ ο Κύριος αναπαύεται επί του αγίου δίσκου. Όταν πατήσεις στο κατώφλι της εκκλησίας, συλλογίσου ότι ανέβηκες στον ουρανό, για να λατρεύσεις τον Θεό μαζί με τους αγγέλους, τον Θεό τον ζώντα, τον αληθινό, τον Θεό που ζωοποιεί τους νεκρούς και λύει από τον θάνατο της αμαρτίας προς την αιώνια, αγήρω ζωή, της οποίας είθε να τύχουμε όλοι εν Χριστώ Ιησού».

Σε αυτό το μακρύ παράθεμα συγκεντρώνεται όλη η κατανόηση της ατέλειας με την οποία η Εκκλησία αντιμετωπίζει τις ανθρώπινες «αδυναμίες». Την παλαιά διαμάχη ανάμεσα στην εκκλησιαστική «οικονομία» (την επίλυση των ζητημάτων από τη σκοπιά της συγκατάβασης, της πρακτικής ωφέλειας, της ευκολίας) και την «ακρίβεια» (την αυστηρή τήρηση του δόγματος, του εσωτερικού κανόνα της πίστεως) στο ζήτημα του ήθους και της ευσέβειας ο Αββακούμ την κρίνει χωρίς δισταγμό υπέρ της ακρίβειας. Συγχρόνως ο ίδιος ο Αββακούμ δεν υπήρξε απλώς απολογητής αυστηρών ηθικών κανόνων: «θεράπευε» με αρκετή επιτυχία από τη μέθη, στηλίτευε την πορνεία και τη δωροδοκία, και ο ίδιος τηρούσε τους κανόνες αυτούς με εξαιρετική αυστηρότητα. Τις ηθικές αρχές θέτει ο Αββακούμ ως ακρογωνιαίο λίθο, όχι την τελετουργική τάξη της Εκκλησίας. Γι' αυτό ακριβώς δεν θεωρεί αναγκαίο να την αλλάξει. Και από τα κείμενα του ίδιου του Αββακούμ φαίνεται ότι γνωρίζει όχι μόνο την πατερική διδασκαλία και το βιβλικό κείμενο, αλλά κινείται άνετα και στη σύγχρονή του δυτική θεολογία, όπως προκύπτει, για παράδειγμα, από την «Επιστολή σε δύο παρθένες»: «Βαπτίζεσθαι πρέπει ως παρελάβομεν, πιστεύειν δε ως εβαπτίσθημεν. Αυτό όμως σου το ηχεί στα αυτιά ο αντίπαλος: καταργείς την ιερωσύνη, και το μυστήριο επίσης, λουθηρανικά και καλβινικά». Πολεμώντας τις απόψεις των παραληπτών του, που θεωρούν αδύνατο να διατηρηθεί η ιερωσύνη σε μια εποχή γενικής ηθικής κατάπτωσης, ο Αββακούμ ονομάζει την προσέγγιση αυτή προτεσταντική απλούστευση και «κατάργηση της ιερωσύνης και του μυστηρίου», πράγμα που μαρτυρεί ότι (τουλάχιστον) γνώριζε τα θεμέλια αυτής της διδασκαλίας. Για μια τέτοια γνωριμία με την «αίρεση» δεν αρκεί απλώς να έχεις «ακούσει» γι' αυτήν. Χρειάζεται γνωριμία με τις πηγές. Χρειάζεται γνώση γλωσσών. Ωστόσο και η κρατική και η εκκλησιαστική προπαγάνδα επιδιώκουν στη συνέχεια να παρουσιάσουν τον Αββακούμ και τους οπαδούς του ως σκοταδιστές και αμόρφωτους, ώστε να μειώσουν όσο γίνεται τη σημασία των λόγων τους, παρουσιάζοντάς τους ως «αίρεση των χωρικών».

Στην αιώνια διαμάχη για το «τι είναι ανώτερο, η ιερωσύνη ή η βασιλεία», ο Αββακούμ και οι οπαδοί του παίρνουν σαφή θέση. Η ιερωσύνη, δηλαδή η ηθική, είναι ανώτερη από την κοσμική τάξη. Η αλλαγή του ανθρώπου, η δάμαση της υπερηφάνειας και των παθών του, αυτός είναι ο αληθινός σκοπός του χριστιανισμού. Η τελετουργική τάξη καθαυτή είναι εδώ δευτερεύουσα, και δεν πρέπει να αλλάζει. Για το πόσο καρποφόρα ήταν μια τέτοια θέση μαρτυρεί, για παράδειγμα, η φήμη των παλαιόπιστων εμπόρων. Να κλείνουν συμφωνίες εκατομμυρίων χωρίς συμβόλαιο, «με τον λόγο τους», να προσφέρουν χιλιάδες για φιλανθρωπία, να προστατεύουν χήρες και ορφανά: αυτοί είναι οι καρποί της εσωτερικής «αναδιοργάνωσης» του ανθρώπου που επιθυμούσε ο Αββακούμ.

Η κληρονομιά του Αββακούμ έχει διαβαστεί, έχει μελετηθεί, έχει αναλυθεί γράμμα προς γράμμα, όμως ως σήμερα, δυστυχώς, δεν έχει ακουστεί και δεν έχει αξιοποιηθεί.

Σε αντίθεση με τον Νίκωνα και την επίσημη Εκκλησία, ο Αββακούμ έβλεπε το έργο του ως μεταρρύθμιση «διδακτική». Η Εκκλησία οφείλει να μεταδώσει στα τέκνα της ακριβώς τα ηθικά θεμέλια, ενώ στην επίσημη δομή αρκούν η εξωτερική μεγαλοπρέπεια και η τυπική ευσέβεια, που συνήθως μετριούνται με το ύψος της «εθελοντικής δωρεάς».

Μη ακούγοντας τη φωνή του Αββακούμ, και η Εκκλησία και η ρωσική κοινωνία δεν αξιοποίησαν την ευκαιρία που τους δόθηκε να μεταρρυθμίσουν τα ηθικά θεμέλια της συγκρότησής τους και καταδίκασαν τον εαυτό τους σε εκείνη την πνευματική καταστροφή που έγινε πραγματικότητα τον 21ο αιώνα.

Πρώτη δημοσίευση: academia.edu